“Alstublieft, zo iets nooit meer! Misschien ben ik vreselijk ouderwets, maar in deze gekke wereld zou men toch tenminste wat vermaak verwachten op de radio en TV.”

De geschiedenis van de electronische muziek gaat verder terug dan de uitvinding van het “hakken” door Rotterdamse verveelde pubers in Kangaroo trainingspakken. In de vroege jaren 50, dezelfde vervelende jaren 50 van Gerard van het Reve, stonden minder verveelde ingenieurs van Philips aan de wieg van de electronische muziek in Nederland. En terwijl van het Reve vooral met zichzelf overhoop lag, waren geluidspioniers als Walter Maas, Tom Dissevelt, Henk Badings en Dick Raaijmakers (alias Kid Baltan) druk in de weer met buizen, draden en resistoren. Vreemd genoeg stierven de genieen van destijds grotendeels anoniem en ging de verwarde jonge homosexueel door zijn late leven als genie.

In September 2004 verscheen een verzamel box van 4 CDs met verzameld werk van Dissevelt, Badings en Raaijmakers dat zij in het Natuurkundig Laboratorium van Philips componeerden. De verzamel box is niet alleen een verbluffend staaltje visionaire muziek die soms ook nu nog als progressief bestempeld kan worden, maar is bovendien een waar staaltje Gesammtkunstwerk van de bovenste plank. Er is door Dick Raaijmakers en Kees Tazelaar dan ook maar liefst 10 jaar lang aan gewerkt, maar na wat een meeslepend tonaal avontuur moet zijn geweest, kan de luisteraar dan ook wel uiteindelijk overweldigd en bevredigd uitzuchten: “Ithaka! Ithaka!”

Er gaat dan ook niet alleen een compliment uit aan de oorspronkelijke componisten van de werken op de vier CDs, aan Philips voor haar destijds visionaire beleid inzake electronische muziek, aan Kees Tazelaar voor de productie van de verzamel box, maar ook aan het grafisch ontwerp van de uitgave door Piet Schreuders en Sonia van Hamel. De verzamelbox zit vol met archief materiaal en achtergrond informatie dat minstens twee derde van de verzamelbox beslaat. Naast de vele zwart wit beelden van het laboratorium, de medewerkers, zijn er de werktekeningen, de ontwerpen van de oorspronkelijke platenhoezen en affiches, en correspondentie.

Maar de verzamel box is zeker niet alleen maar een visuele luisterdoos. Voor de geinteresseerden is het een schat aan materiaal. Niet alleen de biografieen van de drie componisten, die ook in hun tijd al wel componisten van stand waren, maar ook worden de geluidsbanden visueel en muzikaal uitvoerig geanalyseerd en gevisualiseerd. Per minuut worden de composities verklaard en aan de hand van beeldmateriaal verder toegelicht. Bovendien wordt de technische appratuur die is gebruikt beschreven en verklaard. Al met al een ronduit fascinerende verzameling, die iedere muziekliefhebber in zijn CD rek zou moeten hebben staan, van jong tot oud, van liefhebbers van klassiek tot liefhebbers van electro en experimentele muziek. Het is moeilijk om een categorie muziekliefhebbers te bedenken die niet gefascineerd zal raken door deze verzamelbox, of het moet de NCRV luisteres zijn die in 1959 schreef: “Alstublieft, zo iets nooit meer! Misschien ben ik vreselijk ouderwets, maar in deze gekke wereld zou men toch tenminste wat vermaak verwachten op de radio en TV.”

CD 1 bevat werk van Badings, Kid Baltan en Dissevelt. Kain en Abel van Badings is een heuse compositie zoals ook enkele andere werken in de verzamel box, een compositie in de klassieke zin met opbouw, verloop en themas. Het instrumentarium is echter volkomen onconventioneel. Het effect is vooral dat van radio100 op zondag morgen, maar met een klassieke structuur. Het is haast onvoorstelbaar dat het werk destijds door de NCRV op de radio werd uitgezonden. Het zou De Avonden volkomen op zijn kop hebben gezet. Kain en Abel is misschien wel Badings meesterwerk en zeker een van mijn favorieten.

Kid Baltan’s Song of the Second Moon is om dezelfde reden een klassieker. Echter het betreft hier een bewuste poging van Philips om een genre populaire electronische muziek te bewerkstelligen, of zoals het commentaar beschrijft: de eerste poging ter wereld om populaire electronische muziek te maken. Song of the Second Moon heeft dan ook een deuntje dat je met enige goede wil nog wel kan meefluiten. De laatste 40 seconden hebben helaas ronduit een vogeltjesdans gehalte, afgezien van de ritme sectie.
Henk Badings is zonder twijfel een componist die meer tot de verbeelding spreekt dan Dick Raaijmakers (alias Kid Baltan). Badings lijkt veel meer dan Baltan geinteresseerd in het experiment, het geluid, het effect, waar Raaijmakers zich nogal eenvoudig laat verleiden tot populaire deuntjes en commerciele motieven wellicht. In die categorie past ook Tom Dissevelt veel beter thuis. Dissevelt is echter gewiekst in het schipperen zonder veel afbreuk te doen aan zijn intenties. Zowel in tracks als Whirling, Syncopation en andere wisselt Dissevelt voortdurend experiment af met herkenbare themas.

Op CD2 lijkt Dick Raaijmakers vanaf 1959 zijn draai iets meer te vinden in de experimentele vormen van electronische muziek. Zowel Tweeklank als Pianoforte is een minimalistische oefening die sterk aan het werk van John Cage doen denken. De Variations Electroniques zijn weer typisch Badings, terwijl Raaijmakers zijn weg definitief gevonden lijkt te hebben in 1960. Snelle tikkende ritmes vormen de basis voor zijn composities, die abrupt onderbroken worden met doffe tonen. In Bekaert: het andere woord voor staaldraad experimenteert Raaijmakers met een compositie van Magnel, hetgeen een duidelijke variatie in zijn werk vormt. Ein Reiterstueck werd door het Nederlandse Agentschap voor Buitenlandse Handel gebruikt als ëgeluidslandschapí op een industriele tentoonstelling. Of het veel geld in het laatje bracht weet ik niet, maar het is zonder meer een van Raaijmakers’ interessantere werken.

CD3 is geheel gewijd aan het meesterwerk van Tom Dissevelt Fantasy in Orbit uit 1963. De invloeden van Schoenberg en Marise op Dissevelt zijn voelbaar hoorbaar. Het zijn de jaren 60 en de vroege avantgardisten uit de klassieke muziek vinden gehoor in een geluid dat zij zelfs nauwelijks hebben moeten kunnen voorvoelen. In 1966 brengt Frank Zappa met de Mothers of Invention het album Freak Out waarop hij in het bijzonder dezelfde invloeden noemt als die op Tom Dissevelt werkten. Maar terwijl Zappa als charismatisch gitaarvirtuoos zowel de podia als de meisjes afstruinde, werkte Dissevelt als echte Hollander keurig van negen tot vijf op het laboratorium van Philips. Maar minder interessant is Disseveltís compositie Fantasy in Orbit er niet op geworden, sterker nog, hij streeft Zappa misschien wel voorbij, zeker in de ogen van de pure electronica liefhebber. Fantasy in Orbit zorgt er alleen al voor dat de verzamel box zijn geld waard is. Dissevelt bewijst het nog maar eens: hij is de ware polder Zappa.

CD4 bevat alternatieve versies van de werken op de eerste drie CDs.

Links:
Basta Catalogue Page: Dissevelt, Raaijmakers, Kid Baltan & Badings
Basta Music
The Institute of Sonology, Den Haag

Preview MP3 Clips:
Whirling (Tom Dissevelt)
Mechanical Motions (Kid Baltan)

POPULAR ELECTRONICS: Early Dutch Electronic Music from Philips Laboratories.
A 4-CD set, that comes packed with 7 extensive booklets and many extras to explore…
Playing time 03:57:00 Price : EUR 56,95